मराठा गडी यशाचा धनी!

महाराष्ट्रात अठरापगड जाती असल्या तरी मराठा ही जात सर्वश्रेष्ठ असल्याचे महाराष्ट्रात झालेल्या जातीविषयक संशोधनात सिद्ध झाले आहे. अनेका संशोधकांच्या मते, मराठा हा शब्द ‘महा’ म्हणजे मोठा आणि ‘रथी’ म्हणजे योद्धा ह्या दोन संस्कृत शब्दांच्या समासाने तयार झाला आहे. त्याचेच अपभ्रंश रूप म्हणजे मराठा! महाराष्ट्र हा शब्द भांडारकरांच्या मते, ‘महा रट्ट’ ह्या शब्दाचे संस्कृत रूप आहे. कारण महाराष्ट्रात मराठ्यांची सत्ता होती. मराठा आणि रजपूत हे दोन्ही मूळचे क्षत्रिय असून आपण दोन्ही एकच असल्याचा दावा मराठा मंडळी करत असतात. शिवाजीमहाराजांचा मूळ वंश राजपुतानातील सिसोदिया आहे, असाही दावा संशोधकांनी केला आहे. मराठा जातीत अस्सल अथवा कुलीन मराठे आणि त्याशिवाय इतर मराठे असे दोन स्पष्ट भेद आहेत. ह्याखेरीज लेकावळे, अक्करमासे किंवा शिंदे असे त्यांच्यात कनिष्ट मानले गेलेले भेद आहेत. 96 कुळी मराठ्यांची यादी तर प्रसिद्ध असून त्यांच्यात आडनावविशिष्ट चालीरीती आणि देवकही निश्चित ठरलेली आहेत. देवके आणि घरातल्या चालीरीती लग्ऩ जुळवताना देवके आणि चालीरीतीवरून मराठा कुलीन आहे की नाही हे जाणकारांना ओळखता येते. नुसत्या आडनावावरून जात ओळखता येत नाही.
शिवाजीमहाराजांना स्वतःचे राज्य स्थापन करण्याची प्रेरणा रामवरदायिनी तुळजा भवानीपासून झाली. अर्थात आईच्या प्रोत्साहनामुळे बालवयातच त्यांनी पराक्रम गाजवला. त्यांनी स्थापन केलेले राज्य बाळाजी विश्वनाथ आणि थोरले बाजीराव ह्या दोघांनी वाढवले. शाहू आणि ताराराणी ह्यांच्यात राज्यगादीवरून भांडण सुरू झाले तरी मोगलाप्रमाणे कत्तल करण्याचा प्रकार घडला नाही. पेशव्यांनी दोन्ही गादीत सलोखा कायम ठेवण्चाचा आटोकाट प्रयत्न केला. त्यात त्यांना ब-यापैकी यशही मिळाले. राज्यस्थापनेची वा राज्य चालवण्याची प्रेरणा ही मराठा समाजात उपजत आहे. कोल्हापूर संस्थानाने ब्रिटिशांचे मांडलिकत्व पत्करले तरी राज्यात समता आणि स्वातंत्र्य टिकवण्याचा शाहूमहाराजांनी आटोकाट प्रयत्न केला. प्रजेच्या सुखाची काळजी घेण्याच्या बाबतीत शाहूमहाराजांकडून हलगर्जीपणा झाला नाही. म्हणूनच त्यांच्याबद्दल लोक आजही आदराने बोलतात.
मराठा समाज वैदिक संस्कृतीचा भोक्ता आहे. वैदिक संस्कृतीशी मराठा समाजाची नाळ जुळण्याचे कारण सप्तसिंधूत वास्तव्य करणा-या आर्यांच्या टोळ्यांपैकी काही जणांनी ज्ञान मार्गाची कास धरली. त्या काळात ज्ञान म्हणजे प्रातिभ ज्ञान असेच मानले गेले. वेदातील ऋचा लिहीणारे तेच पुढे ऋषी म्हणून ओळखले गेले. ज्ञानमार्गाने जाणा-या ह्या वर्गातून पुढे ब्राह्मणवर्ग उदयास आला. आर्यांपैकी काहींनी संस्कृती आणि देशाच्या संरक्षणासाठी स्वतःला वाहून घेतले. तेच पुढे क्षत्रिय म्हणून ओळखले गेले. राजस्थान गुजरात आणि महाराष्ट्रात आर्यांच्या टोळ्या उतरल्या. स्वतःला सूर्यवंशीय म्हणवून घेण्यात मराठा मंडळी अभिमान बाळगतात. ह्यावरूनच वैदिक संस्कृतीशी मराठावर्गाची  असलेली नाळ स्पष्ट होते. मराठा गडी यशाचा धनी ह्यावर मराठावर्गाचा आजही भर आहे.
शाहूमहाराजांच्या काळात ब्राह्मण आणि मराठा ह्यांच्यात वाद उद्भवण्याचे कारण ही पौराणिक पौरोहित्यास कसून विरोध केला. आपल्या खासगीत असलेल्या पुरोहिताने वैदिक पौरोहित्य करावे अशी स्पष्ट भूमिका शाहूमहाराजांनी घेतली. दुर्दैवाने त्यांच्या भूमिकेस ब्राह्मणवर्गाने विरोध गेला. पुढे त्यांच्यातील  ही तेढ वाढतच गेली हा इतिहास सगळ्यांना माहित आहे.
सीमा घोरपडे,पेजएडिटर

( हा लेख ज्ञानकोश, संस्कृतीकोश ह्यासारख्या ग्रंथात व्यक्त झालेल्या विद्वानांच्या मतावर आधारित आहे.)

टिळकांचीच चतुःसूत्रीच गांधींनी पुढे चालवली!

(नामदार गोपालकृष्ण गोखले ह्यांना महात्मा गांधींनी जरी राजकारणाचे गुरू मानले तरी गांधीजींचा स्वातंत्र्य लढा हुबहूब टिळकांच्या स्वराज्याच्या लढ्यासारखाच होता. गांधीजींचे राजकारणही प्रसंगानुसार जहाल होत गेले. त्यात दक्षिण आफ्रिकेत दिलेल्या लढ्याच्या अनुभवांची भर पडली होती. केव्हा ते सत्याग्रह मागे घेतील आणि केव्हा ते केव्हा ते उपोषण सुरू करतील ह्याबद्दल कोणालाच काही सांगता येत नव्हते!   -पेजएडिटर सीमा घोरपडे)

1818 साली मराठशाही नष्ट झाल्यापासून, गेल्या दिडशे वर्षात, महाराष्ट्रामध्ये जी निरनिराळ्या प्रकारची वैचारिक आंदोलने होऊन गेली, त्याचे धावते समालोचन, शिवाजी विद्यापीठाच्या या टिळक व्याख्यानमालेत, मी करणार आहे. दिडशे वर्षांच्या या कालावधीत अखिल भरतखंडात धर्मपुरुष, समाजसुधारक, तत्वचिंतक, राजकारणी, वैज्ञानिक, साहित्यकार इत्यादी निरनिराळ्या क्षेत्रातील कर्तबगार व्यक्ती अनेक होऊन गेल्या, व त्यांनी आपआपल्या परीने, त्याच्या प्रगतीला हातभारही लावला. बाळ गंगाधर टिळक हे नुसते नेतेच नव्हते, तर धर्म, समाज, तत्वजिज्ञासा, विज्ञान, इतिहास, साहित्य विषयांतही त्यांनी आपल्या बुद्धीचा आणि कर्तुत्वाचा प्रभाव प्रकट केला. 1920 साली त्यांचे देहावसान झाल्यावर, त्यांच्याशी तुल्य असे मोहनदास करमचंद गांधी आणि भीमराव आंबेडकर हे जे दोन महापुरुष उदयाला आले, त्यांच्याही कर्तृत्वाचा ठसा भरतखंडाच्या आधुनिक इतिहासावर उमटला. आपल्या या पुरातन देशाची संस्कृती आणि संचित ही दोन्ही अनादी आहे. जितकी अनादी, तितकीच संकिर्णही! कारण, सगळ्या जगातले वांशिक आणि वैचारिक प्रवाह, चालू घटकेपर्यंत, त्यात सारखे संमीलीत होत आलेले आहेत. नाना प्रकारच्या स्थित्यंतरातून शतकानुशतके विकसित आणि संमीलित होत आलेल्या या संस्कृतीचा आणि संचिताचा जो महान वारसा आपल्याला लाभलेला आहे, तो वारसा आधुनिक कालातील या आमुलाग्र बदललेल्या परिस्थितीनुसार, योग्य त्या सुधारणा करुन, पुढे चालवण्याचा अनेक कार्यकर्त्यांनी केला, त्यात टिळक, गांधी आणि आंबेडकर हे काही बाबतीत, अग्रणी आणि अतुल ठरतात.
कोणताही महापुरुष हा भूतकालाचा वारसा घेऊन पुढे येतो, आपल्या भोवतालच्या वर्तमान परिस्थितीला अनुरुप असा आकार देऊन स्वतःचे जीवितकार्य पार पाडतो, व अशा रीतीने स्वतः सुधृत आणि समृद्ध केलेला तो वारसा भावी कालाच्या स्वाधीन करुन निघून जातो. काल आणि कर्तृत्व यांचा यांचा असा परस्परानुबंध असल्याचे इतिहासात दृष्टीस पडते. म्हणून, या दिडशे वर्षांच्या या कालातील टिळक ही मध्यवर्ती व्यक्ति आहे.
1825 पासून 1875 पर्यंत जी आंदोलने महाराष्ट्रात झाली, त्यांचा वारसा घेऊन टिळक, न्यू इंग्लिश स्कूल आणि ‘केसरी- मराठा’ वृत्तपत्रे यांचे प्रवर्तक म्हणून लोकांपुढे आले,  व 1882 पासून 1920 पर्यंत त्यांनी आधुनिक महाराष्ट्राचा आणि त्याचबरोबर भरतखंडाचाही इतिहास घडवला. या मधल्या कालखंडात गीतेवरील भाष्यापासून तो स्वराज्याच्या लढ्यापर्यंत जे नानाविध उपक्रम त्यांनी केले, त्यांचा वारसा नंतर 1920 पासून 1948 पर्यंत गांधीनी चालविला, महात्माजींचे पट्टशिष्य आचार्य काकासाहेब कालेलकर यांनी टिळकांच्या निधनाचा त्यांच्या मनावर झालेल्या परिणामाची अशी आठवण नमूद केलेली आहे की, “तोपर्यंत बापूजींनी ‘स्वराज्य’ हा शब्द उच्चारला नव्हता. पण, टिळकांच्या निधनाच्या दिवशी ते म्हणाले लोकमान्य गेल्यामुळे स्वराज्याचा झेंडा खाली पडता कामा नये”.  आणि त्यांनी ताबोडतोब लोकमान्यांचे स्मारक म्हणून, लोकमान्य स्वराज्य फंड सुरु केला”. 1904 सालापासुन स्वदेशी, बहिष्कार, राष्ट्रीय शिक्षण आणि स्वराज्य ही जी चतुःसुत्री, स्वतःच्या नव्या राष्ट्रीय पक्षाचा लढाऊ कार्यक्रम म्हणून,  टिळकांनी जनतेपुढे ठेवलेली होती, या चतुःसूत्रीचाच अंगीकार म्हणून स्वराजाचा लढा अखेर गांधीनी यशस्वी केला. इतकेच नव्हे तर 1916 मधे लखनौ येथे भरलेल्या कॉंग्रेसच्या अधिवेशनात, टिळकांनी,  बॅ. जिना यांच्या सहकारितेने, कॉंग्रेस आणि मुस्लिम लीग यांच्यांत जो करार घडवून आणला, तेच सूत्र हाती घेऊन गांधीनी हिंदु-मुस्लीम ऐक्य घडवून आणण्यासाठी शेवटपर्यत भगीरथ प्रयत्न केले, अशा रितीने, टिळकांचे विभूतीमत्व हे या दीड शतकाच्या कालावधीत मध्यवर्ती असल्यामुळे, त्याच्या अनुषंगाने या काळातील आंदोलनाचा परामर्श घेणे योग्य होईल, असे मला वाटते.

ग. त्र्यं. माडखोलकर